Müəllif : Məmmədov Fuad Elxan
12:09:2026
Müəllif : Məmmədov Fuad Elxan
DOİ : 10.30546/2790-5799.03.2026.508
Jurnalın nömrəsi : 2026-3
Mıqalənin jurnalda səhifəsi 111-123
Tədqiqatın adı: AZAD TİCARƏT SAZİŞLƏRİ VƏ ÜTT ÜZVLÜYÜ: NƏZƏRİ ƏSASLAR VƏ CAZİBƏ MODELİ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ EMPİRİK QİYMƏTLƏNDİRMƏ
Tədqiqatın məqsədi :
Tədqiqatın məqsədi Azərbaycan Respublikasının azad ticarət sazişləri (ATS) şəbəkəsini və Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) üzvlük prosesini həm nəzəri, həm də empirik müstəvidə araşdırmaqdır. Nəzəri hissədə GATT/ÜTT prinsipləri əsasında qurulan ikitərəfli azad ticarət sazişlərinin əsas müddəaları (rüsumların ləğvi, ən çox üstünlük verən ölkə rejimi, kvota qadağası, mənşə qaydaları) və ÜTT-yə qoşulma prosedurunun mərhələləri sistemləşdirilir.
Tədqiqatın metodologiyası :
Tədqiqatda sistemli təhlil, müqayisəli təhlil, iqtisadi-statistik təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə metodlarından istifadə olunur, Azərbaycanın 40 tərəfdaş ölkə ilə 2000–2024-cü illər üzrə ikitərəfli ticarətinin iqtisadi kütlə, coğrafi məsafə, qonşuluq, ATS və MDB üzvlüyü əsasında Cazibə modeli qurulur. Tədqiqatda 2016–2024-cü illər üzrə Potensial Doyma Əmsalı hesablanır, daxili bazarın doyması ilə gömrük gəlirlərinin artım tempi arasındakı əlaqə təhlil edilir.
Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti :
Tədqiqatın tədbiqi əhəmiyyəti odur ki, məqalənin sonunda altı bloklu tarif optimallaşdırma modelinə kənd təsərrüfatına dair əlavə tövsiyələr daxil edilmişdir.
Tədqiqatın nəticələri :
Nəticələr göstərir ki, azad ticarət sazişinin mövcudluğu ikitərəfli ticarəti 58,9–88,5% artırır (FE/OLS), MDB üzvlüyü isə əlavə 53,8–62,8% artım təmin edir; eyni zamanda 2021-ci ildə 70,7%-ə çatan bazar doyması 1-2 illik gecikmə ilə gömrük gəlirləri artım tempinin 2023–2024-cü illərdə 4,9%-ə qədər yavaşımasına səbəb olmuşdur.
Tədqiqatın elmi yeniliyi :
Tədqiqatda kənd təsərrüfatı sektorunun xarici ticarətdə milli mənafeyin və ərzaq təhlükəsizliyinin təminindəki roluna ayrıca və genişləndirilmiş bölmə həsr olunmuşdur: özünütəminetmə səviyyələri, aqrar məhsulların idxal-ixrac strukturunun tərkib dəyişikliyi, Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvlük danışıqlarında kənd təsərrüfatı üzrə tarif öhdəlikləri və azad ticarət sazişlərinin aqrar sektora təsiri təhlil edilmişdir.
Açar sözlər : Azad ticarət sazişi, ÜTT üzvlüyü, Cazibə modeli, Bazar doyması, Gömrük gəlirləri, Milli mənafe
12:09:2026
Автор : Məmmədov Fuad Elxan
DOİ 10.30546/2790-5799.03.2026.508
Номер журнала : 2026-3
Страници статьи в журнале : 111-123
Название исследования :
СОГЛАШЕНИЯ О СВОБОДНОЙ ТОРГОВЛЕ И ЧЛЕНСТВО В ВТО: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И ЭМПИРИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА В РАМКАХ ГРАВИТАЦИОННОЙ МОДЕЛИ
Цель исследования :
Целью исследования является изучение сети соглашений о свободной торговле (ССТ) Азербайджанской Республики и процесса вступления во Всемирную торговую организацию (ВТО) как на теоретическом, так и на эмпирическом уровнях. Теоретическая часть систематизирует основные положения двусторонних соглашений о свободной торговле, заключенных на основе принципов ГАТТ/ВТО (отмена тарифов, режим наибольшего благоприятствования, запрет квот, правила происхождения) и этапы процедуры вступления в ВТО.
Методология исследования :
В исследовании используются методы систематического анализа, сравнительного анализа, экономико-статистического анализа и логического обобщения, и строится модель привлекательности двусторонней торговли Азербайджана с 40 странами-партнерами на период 2000–2024 годов на основе экономической массы, географической удаленности, соседства, членства в ССТ и СНГ. В исследовании рассчитывается потенциальный коэффициент насыщения на 2016–2024 годы и анализируется взаимосвязь между насыщением внутреннего р
Важность исследовательского приложения :
Прикладная значимость исследования заключается в том, что в конце статьи в шестиблочную модель оптимизации тарифов включены дополнительные рекомендации для сельского хозяйства.
Результаты исследования :
Результаты показывают, что наличие соглашения о свободной торговле увеличивает двусторонний товарооборот на 58,9–88,5% (ФС/СНГ), а членство в СНГ обеспечивает дополнительный рост на 53,8–62,8%; в то же время насыщение рынка, достигшее 70,7% в 2021 году, привело к замедлению темпов роста таможенных поступлений до 4,9% в 2023–2024 годах с задержкой в 1-2 года.
Научная новизна исследования :
В отличие от существующих исследований, отдельный и расширенный раздел посвящен роли сельскохозяйственного сектора в обеспечении национальных интересов и продовольственной безопасности во внешней торговле: анализируются уровни самообеспеченности, изменения в структуре импорта-экспорта сельскохозяйственной продукции, тарифные обязательства в отношении сельского хозяйства в переговорах о вступлении в ВТО, а также влияние соглашений о свободной торговле на сельскохозяйственный сектор.
Ключевые слова : соглашение о свободной торговле, вступление в ВТО, гравитационная модель, насыщение рынка, таможенные поступления, национальные интересы.
12:09:2026
Author : Məmmədov Fuad Elxan
DOİ 10.30546/2790-5799.03.2026.508
Number of journal : 2026-3
Page of article in journal : 111-123
Title of the research :
FREE TRADE AGREEMENTS AND WTO MEMBERSHİP: THEORETİCAL FOUNDATİONS AND EMPİRİCAL ASSESSMENT WİTHİN THE GRAVİTY MODEL FRAMEWORK
The purpose of the research :
The study aims to examine the network of free trade agreements (FTAs) of the Republic of Azerbaijan and the process of its accession to the World Trade Organization (WTO) at both theoretical and empirical levels. The theoretical section systematizes the key provisions of bilateral FTAs concluded based on GATT/WTO principles (tariff elimination, most-favored-nation treatment, quota prohibitions, and rules of origin) as well as the stages of the WTO accession procedure.
The methodology of the research :
The study employs methods of systematic, comparative, and economic-statistical analysis, as well as logical generalization, to construct a model of the attractiveness of Azerbaijan’s bilateral trade with 40 partner countries for the 2000–2024 period, based on economic mass, geographic distance, contiguity, and membership in free trade agreements (FTAs) and the CIS. Additionally, the study calculates the potential saturation coefficient for 2016–2024 and analyzes the relationship between domestic
The practical importance of the research :
The practical significance of the study lies in the inclusion of additional recommendations for the agricultural sector within the six-block tariff optimization model presented at the end of the article.
The results of the research :
The results indicate that the existence of a free trade agreement increases bilateral trade turnover by 58.9–88.5% (FTA/CIS), while CIS membership drives additional growth of 53.8–62.8%; meanwhile, market saturation—which reached 70.7% in 2021—led to a slowdown in the growth rate of customs revenues to 4.9% during 2023–2024, with a time lag of 1–2 years.
The scientific novelty of research :
Unlike existing studies, a distinct and expanded section is dedicated to the role of the agricultural sector in safeguarding national interests and ensuring food security within the context of foreign trade; the analysis covers self-sufficiency levels, shifts in the structure of agricultural imports and exports, tariff commitments regarding agriculture during WTO accession negotiations, and the impact of free trade agreements on the agricultural sector.
Keywords : free trade agreement, WTO accession, Gravity model, market saturation, customs revenue, national interest